रातराणी

रात्री उशीरा गाडी घराजवळच्या गल्लीत आली आणि नेहमीच्या ड्रॉप पॉंईटच्या आलीकडेच थांबली. मी गाडीतुन उतरलो तसे रस्त्याच्या मधोमध मोजून चार कुत्रे आरामात बसली होती. मनात त्यांना घाबरुन नमस्कार केला. (कुत्र्यांची जाम भिती वाटते मला!) मग ते सगळे सवयीप्रमाणे गाडीमागे धावले आणि मी घराकडे!

धावताना त्या बंगल्यापाशी नेहमीप्रमाणे थांबलो आणि मोठा श्वास घेतला. “रातराणी”च्या फुलांचा छान वास आला. नकळत खिशात हात गेला आणि मी मोबाईल फोन बाहेर काढला. स्वत:वरच जोरदार हसु आले!

मोबाईल फोनफोन बाहेर निघतो कारणे अनेक असतात

कोणाशीतरी सतत बोलायलाकॉल करायला, मेसेज करुन गप्पा मारयला.

काहीतरी महत्त्वाचे ऐकु येत असेल तर वोइस रेकोर्डरवर आवाज सेव्ह करायला.

काही तरी छान दिसल की लगेच फोटो काढुन आठवण जपायला.

पण त्या रातराणीच्या फुलांचा वास साठवायला माझ्या फोन मधे काहीच सोय नाही.

raatraani

Hazaaron Khwaishein Aisi

Hazaaron Khwaishein Aisi

Hazaaron Khwaishein Aisi

मोस्टली आपण सगळे कसे सेल्फ सेंट्रीक असतो ना? स्वत:चे काम, शिक्षण, करीअर, प्रोमोशन्स, पैसाअडका, रीलेशनशिप्सनातलग, सख्खे, जवळचे मित्रमैत्रीणी वगैरे.. इथवरच. अशा आपोआप तयार झालेल्या चोकटीच्या आत. चोकट पूर्वी म्हणायचे आजकाल याला सर्कल म्हणतात. तर आपण सगळे आपाआपल्या सर्कलच्या आत सुखी राहण्याचा प्रयत्न करत असतो. सुखाच्या व्याख्या सगळ्यांच्या वेगवेगळ्या. पण आपल्यातलेच काही जण सेल्फ सेंट्रीकपणा थोडा बाजुला सारून इतरांच्या सर्कलमधे डोकावतात, त्यांच्या सुखादु:खाच्या संकल्पना समजून घ्यायचा प्रयत्न करतात. एका सर्कलमधली गरजदुसर्‍या सर्कलमधे चैन“…! काही सर्कल्स मधे बेसिक सुख कधी नव्ह्तेच..! असे जेव्हा कळते तेव्हा मात्र समाजिक लेव्ह्लवर बदल केले पाहिजेत असे वाटते. जगात समता हवी, विषमता नको.

असे बदल केले पाहिजेत हे पूर्वीच्या लोकांनासुद्धा वाटले असेल. त्यांनी आपापल्या परीने काही विचार मांडले. मग सगळ्यांनी सर्कल मोठे करा, सर्कलच ठेवू नका, सगळ्या सर्कल मधे समानता पाहिजेत एक ना अनेक विचारधारा निर्माण झाल्या. आपणही अजाणतेपणी अशा विचारांना फोलो करत असतो तर काही जण एक विचारधारेला घट्ट धरुन वि हॅव टु चेंज द वर्ल्डच्या मागे लागतात. क्रांतिरेव्हेलुशन आणण्यासाठी धडपड करतात. कुणी पूर्ण आयुष्य वेचत या कामात तर कुणी काही वर्ष, तर कुणाला विचार पटतात पण करु काहीच शकत नाही.

विक्रमचे वडील गांधीवादी असतात. त्याला वाटते की वडीलांच्या विचासरणीमुळे त्याचे कुटुंब मध्यमवर्गीय आहे. त्याला मोठ व्हायचे असते. तसा तो होतोही नंतरच्या काळात. अशक्य डील शक्य करु शकणारा असे त्याचे नावही होते राजकारणी आणि बिझनेसमन लोकांमधे.

सिद्धार्थ वर डाव्या विचारसरणीचा प्रभाव असतो. मुळापासुन बदल केले पाहिजेत आणि आपण स्व:त याची जवाबदारी उचलली पाहिजे. तो सोबतच्या मित्रांनाही हे विचार पटवुन देतो. ऐनवेळेस बरेच जण माघार घेतात. पण सिद्धार्थ जेवढे सोबत आहेत त्यांना घेवून चळवळीत उडी घेतो. बिहारमधल्या छोट्या गावात जाउन सुधारणांचे काम चालू करतो. यासाठी त्याचे सर्वस्व देतो. या चळवळीला कधी हिंसात्मक वळण लागल्यामुळे पोलिस सतत त्याच्या मागे लागलेले असतात.

या दोघांना गिता नावाची मुलगी आवडत असते. गिता विक्रमला चांगला मित्र मानत असते आणि ती सिद्धार्थच्या प्रेमात असते पण त्याच्यासोबत जायला नकार देते कारण तिला परदेशात जाउन शिक्षण घ्यायचे असते. काही वर्षांनंतर आयएएस अधिकार्‍याशी लग्न करते कालांतरने त्याला सोडूनही जाते. ती परत सिद्धार्थला भेटून त्याच्या कामात मदत म्हणून प्रैढ साक्षरता वर्ग चालवते. तिचे आयुष्य मात्र बरेच चित्रविचित्र वळण घेत जाते.

तिघांची सुरुवात दिल्लीतल्या कॉलेजपासून होते आणि पिक्चरचा शेवटाला तिघे तीन टोकाला पोहोचतात. खुप रोचक प्रवास आहे या तिघांच्या जीवनाचा! या सगळ्यांची कॅरॅक्टर्स हे आपल्याच समाजातील वेगवेगळे सर्कल्स आहेत, कॉलेजातल तारुण्य आहे, कहीतरी करण्याची इच्छाशक्ति आहे, विषमता आहे.

के के मेननचे काम नेहमी सारखे मनात ठसते. शायनी अहुजा पण परफेक्ट वाटतो. चित्रांगदा सुंदर आहेच आणि तिने कामही बेस्ट केले आहे.

स्वानंद किरकिरेची गाणी आणि शांतनू मोइत्राचे म्युझिक या सोबतील तोड नाही. बावरा मन माझे सगळ्यात आवडते गाणे आहे.

आर्टस आणि सिनेमॅटोग्राफी छान आहे हे पूर्वार्धात प्रकर्षाने जाणवते. मनाला भिडणारी गोष्ट म्हणजे विक्रमगितासिद्धार्थ यांच्यातील पत्र व्यवहार! सुधीर मिश्रांचा हज़ारों ख्वाहिशें ऐसीनक्की बघा, खुप वेगळा आहे!

सलाम बॉम्बे!

Salaam Bombay!

Salaam Bombay!

बर्‍याचदा पिक्चरचा शेवट गोड, गुण्यागोविंदाने, happily lived ever afterने केला असेल कि कस बर वाटत. चटका लावणारी शोकांतिका वगैरे असेल तर बरेच दिवस तो शेवट मनात रेंगाळत राहतो. पण जर सांकेतिक/अर्धवट शेवट केला असेल ना तर कळतच नाही काही. कथानक लिहिणार्‍याने आणि डायरेक्टरने ठरवुन असे विचित्र शेवट बनवले की कसेतरीच वाटते. लावा काय अर्थ लावायचा तो आपल्या सोयीने, समजुन घ्या कथेच्या ’फ़्लो’नुसार. डोक्याला शॉट! मग मला कुठेतरी वाचुन, कोणाशी तरी बोलुन, ऐकुन curiosity शांत करावी लागते.

असाच एक फार प्रचंड आवडता पिक्चर ’सलाम बॉम्बे!’. लई वेळा पाहिला. दर वेळेस नवीन वाटतो. दर वेळेस एखादी बारीकसा prop नजरेस पडतो आणि मन खुश होवुन जाते. गोष्टीची सुरुवात होते ती गावाबाहेर असलेल्या अपोलो सर्कशीच्या तंबु उतरवण्याने. सगळे लोक आवराआवरी करत असतात. तिथला एक बालकामगार अकरा वर्षाचा मुलगा क्रिश्नाला मालक गावातुन पानमसाला आणायला पाठवतो. तो जाऊन परत येतो तोपर्यंत सर्कशीचा गोतावळा निघुन गेलेला असतो. रेल्वे स्टेशनला जाऊन ’बडे शेहेर’ जाण्यासाठी तिकीट घेतो आणि बॉम्बेला पोहोचतो. चहाच्या टपरीवर कामाला लागतो तेव्हा त्याचे चायपाव. बॉम्बेतले भिकारी, रस्त्यावररेल्वे स्टेशनवर राहणारी मुले, वेश्या, वेश्यागृह, वेश्यांची लहान मुले, त्यांचे चार पैसे कमावण्याचे धंदे, ड्रग्ज व्यवसायिक, त्या व्यसनात पुर्ण बुडालेले गरीब लोक, बालसुधारगृह यासगळ्यानी बनलेला आणि त्याच्या भोवतालचा समाजात चायपाव त्याच्या सच्च्या, धोकेबाज मित्रमैत्रिणींसोबत कसा survive करतो. लहान मुलांना कोणत्या निरनिराळ्या tragedy मधुन जावे लागते हे बघण्यासारखे आहेखिळवुन ठेवतो पिक्चर एकदम.

दिग्दर्शक मिरा नायरने रस्त्यावर राहणार्‍या मुलांना घेवुन त्यांना प्रशिक्षण देवुन चित्रपटात घेतले. लोकेशन्स म्हणजे मुंबईतले रेल्वे स्टेशन, वेश्यागृह, दफनभुमी, भरपुर रहदारीचे रस्ते, चिल्लररुम, ड्रग्जवाल्याचे सगळे अगदी खरखुरं. सॅंडी सिसिलने एक नंबर फोटोग्राफी केली आहे आणि एका बालकलाकाराला दत्तकसुद्धा घेतले. सुनी तारापोरवाला हिनी मिरा नायरसोबत कथा आणि संवाद लिहिले आहेत.

लिहिण्याचे कारण एवढच की ड्युयल ओडिओवाली फाइल डाऊनलोड केलेली. एक ट्रॅक नोर्मल पिक्चर दुसर्‍या ट्रॅकमधे पुर्णवेळ मिरा नायर बोलते. कथा कशी लिहली, शुट कुठे आणि कशा परिस्थीत केले. ऐनवेळेस छोट्या कामासाठी crew ला उभे करुन काम करवुन घेतलेले किस्से. फंड्स उभे करणे, लहान मुलांना स्वत:च्याच घरात ठेवुन घ्यावे लागले आणि गणपति उत्सवातले शुटिंग सारखी अवघड काम कसे केले वगैरे हे सर्व डिटेल्स टच करतात. मला कित्येक दिवस चित्रपटाच्या शेवटातुन काय अर्थ काढावा काय बोध घ्यावा कळतच नव्ह्ते. पण मिरा नायरच्या बोलण्यातुन खुप सोप्या आणि सहज रितीने कळाले.

अ‍ॅवार्ड्स आणि nominations खुप मिळालेत सलाम बॉम्बे! ला. चार गोष्टींसाठी नक्की बघा सलाम बॉम्बे! मुंबई, मिरा नायर, नाना पाटेकर आणि चित्रपटाचा शेवट!

सुर्योदय

सुर्योदय

सुर्योदय

हिच वेळ आहे ती, नेहमीचीछळवणुक करणारीशांततेची वेळमन अस्वस्थ करणारी काळोखी वेळ..

मध्यरात्र उलटुन गेल्यानंतरची, पहाटेच्या आधीची, मधेच कुठेतरी अडकलेली

अंधार्‍या रात्रीची वेळ, स्वप्न पहाण्याची वेळ.. कालच्या स्वप्नांचे काय झाले याचे दु:ख न मानणारी वेळ.. स्वप्नच ती, काय होणार अजुन त्यांच

वर्तमान विसरवणारी, भुतभविष्यात रमवणारी ही वेळ

सगळे हिशोब मांडले जातात इथे यावेळी. अगदी जुनीपुराणी बालपणीच्या खेळातला डाव ते आजपर्य़ंत नशीबाने खेळलेले डाव. जवळच्यांना रडवलेल्या गोष्टी, अनोळखींना हसवलेल्या गोष्टी.. सरसकट सर्व गोष्टी जमाखर्चाप्रमाणे आजुबाजुला मांडली जातात आपोआप.. तशीच विरुन जातात आपोआप

बाकी उरते शून्य.. पोकळी.. अफ़ाट पोकळीशांत, अस्वस्थ, काळोखी पोकळी

ही पोकळी फ़ुटते, शांतता भंगते, अस्वस्थता गायब होते, काळोख मिटतो, हिशोबाचा कागद नवा कोरा होतो आणि स्वप्नांना खर करण्यासाठी वर्तमानात आणुन सोडतोसुर्योदय…!

बेरात्र

रुममधल्या ट्युब्लाइटने ग्यालरीत पडण्याऱ्या चन्द्रप्रकाशाची काही व्हॅल्युच नाही ठेवली असे म्हणुन उगाच ग्यालरीत आलो.
​बराच वेळ इथच बसलोय .

रात्रीचे तीन-साडेतीन वाजुन गेलेत. गेले काही तास टॉप फ्लोअरच्या रुममधे गरम होतय म्हणुन गॅलरीत बसलोय, बिना कामाचा, बिना विचारांचा, बिना स्वप्नांचा, बिना उद्देश्याचा, बिना झोपेचा… आता जाणवले की बेरात्र झाली…

एका वाऱ्याच्या झुळूकेसोबत रातराणी फ़ुलांचा मंद वास आला का तसा भास झाला हे समजलेच नाही. गॅलरीतुन वाहणारा छान गार वारा ऊन्हाळ्याची जाणीव करुन नाही देते पण नुकतीच पोर्णिमा होवुन गेलेला डोक्यावरच्या ऑलमोस्ट पुर्णचंद्राने ही रात्र बेरात्र झाल्याचे केव्हाच सांगितले होते.

समोर दुरवर चौदा-पंधरा मजली उंच चार इमारतींचे बांधकाम अजुन चालू आहे. त्याच्या बाजूला असलेल्या एका इमारतीतून सात-आठ गाड्या नाईट ड्रोप साठी बाहेर पडल्या. अशाच प्रकारच्या काही गाड्या ग्यालरीखालच्या रोडपर्यंत येवुन यु टर्न मारुन परतल्या. त्यांचा पुढच्या ​कोपऱ्यापर्यंत भुंकून भुंकून नेटाने पाठलाग करणारी कुत्र्यान्ची टोळीसुद्धा या बेरात्री थोडीशी थकल्यासारखी वाटते आहे.
एरवी संध्याकाळी चमकणारी आजूबाजूची घरे अशा बेरात्री अंधार माखुन मलूल झालेली पहिल्यांदाच जाणवली.
रुममध्ये चालू असलेली रोकिंग गाण्याची प्लेलिस्ट केव्हाच संपली त्याबरोबरच मित्र आणि त्याचा लपटोप दोघेही स्लीप मोड वर गेलेले होते. गाणी संपल्यानंतर बेरात्रीची शांतता बराच वेळ अनुभवली.
शेवटी ही शांतता मोडली ती पक्षांच्या किलबिलाटाने. झटकन पूर्व क्षितीजावरच्या ढगाला पिवळा केशरी रंग आणि अगदी शेजारी असलेल्या उंच निलगिरी झाडाला हिरवा मिळाला. पूर्ण बेरात्र अपूऱ्या चंद्रप्रकाशात असलेल्या सगळ्या गोष्टी आता अजून उजळत निघाल्या…
ग्यालरीतून रुममध्ये आलो तेव्हा सूर्यप्रकाशाने ट्युब्लाइटच्या प्रकाशाची काही व्हॅल्युच नाही ठेवली!

tweeting science

27 August 2012

How it would be like reading to a piece of rock (@N165Mars) which is jeopardized by a car (@MarsCuriosity) equipped with deadly LASER gun in sandy desert area! This rock belongs to another lonely planet miles away from us. No, it is not just a scene from animation film.

A spacecraft (@NASAVoyager2) cruising far away from the earth and is about leave our solar system pushes notifications on your mobile screen periodically with latest updates. No, you are not hero of sci-fi movie.

A humanoid robot (@NASArobonaut) is under development in a laboratory tells the world that he has learnt to operate switches.

Well, this is all reality and these interactions are possible because of Twitter.

If we say America’s space agency (@NASA) along with other agencies are leader in the field of Space, people all around the world are curious to know what they are up-to? Formed 54 years ago, running on budget of almost $18 billion NASA is handling so many projects like interplanetary, comet-missions, satellites, spacecrafts, space telescopes and many more. Same case is with European Space Agency (@ESA). These aspiring projects are carried out by scientists, astronauts, engineers working at different facilities like research centers, observatories, telemetry, Construction and launch pads. Obviously huge information and news are always coming out. Earlier to seek information one has to go on the website and find particular project, related research. To keep a track of specific news was difficult, but now these people and institutes are tweeting the latest news and updates. It makes easy to tap news of your own interest.

You name a thing; it has twitter account, facebook page and blog. In this era of social media on the internet, micro-blogging site Twitter has kept itself at distinct level from others. It is known for its unique usage for sharing thoughts, information, sometimes embedded with multimedia all bounded in character limit of 140. Space agencies are effectively and extensively using twitter to reach out people across the globe having interests in astronomy and space.

In the month of August there was series of censorship and blocking of websites and twitter accounts by the Government of India to avoid the circulation of rumors and hatred. At the same time, on the other side, why can’t govt. take opportunity to encourage research institute to reach to general public through these new ways of media? Bring on the top scientists, technocrats in front of young generation to share and interact on open platform as they never appear in main stream media on regular basis. If Prime Minister Office can understand the importance of twitter surely others can. If Bollywood stars get thousands of followers overnight, I am sure that many geeks are waiting for their role models to come on social media websites. Channelize the existing news in effective ways. Make new stars.

If ISRO has undertaken a project, if DRDO testing new missiles then only news are covered traditional media only a day before the event. These institutes can give informational releases more often on social media to promote their work and do public awareness activity in a way which was never done before. Meteorological dept has many updates every day but IMD’s website design hardly helps in understanding the information. Likewise more than fifteen institutes come under dept of Science & Tech. these are needed to increase quality of internet presence.

With our government’s initiative students are getting Tablet PCs in their hands, it’s time to give them information.

1 April 2014

P.S.

ISRO started its own facebook page after huge response to Mars Orbiter Mission’s facebook page.

I just loved the way Political parties and leaders have joined the social media platform to reach out to the public.

twitter

सावलीचे ज्ञान

अलेक्झांड्रिया शहरापासुन काही अतंरावर नाईल नदीवरील असलेल्या बेटावर – सायईन (आताच्या ईजिप्त मधील आस्वन) गावात २१ जुनच्या मध्यान्ही एक अजब घटना घडते. देवळातील खांबांच्या सावली गायब दिसेनाशा होतात. इतर दिवशी कायम सावलीत असणार्‍या विहिरीत त्यादिवशी खोलवर सूर्यकिरण पोहचतात. साल कदाचित इ.स. पूर्व तिसरे शतक संपतानाचे असेल. ’एरिटोस्थेनीस’ याला सायईन मधील अशा घटनांची माहिती कळाल्यावर त्याने २१ जुनला स्वतः अलेक्झांड्रियातुन निरीक्षणे घेतली. तिथे मात्र सावल्या गायब होत नव्हत्या. सूर्याने क्षितीजाशी केलेला कोन (Gnomon) नोमोनच्या साह्याने मोजला. वर्तुळाचा पन्नासावा भाग असे निरीक्षण त्यास मिळाले. (त्यावेळेस अंश हे एकक नव्हते.) यावरुन अलेक्झांड्रिया आणि सायईन यामधील अंतरास पन्नासने गुणुन त्याने पृथ्वीच्या परीघाची आकडेमोड केली. आज काहींच्या मते त्याने काढलेले उत्तर फक्त दोन टक्क्याने चुकले.

एरिटोस्थेनीस इसपू २७६ ते इसपू १९५

एरिटोस्थेनीस
इसपू २७६ ते इसपू १९५

एरिटोस्थेनीस (लै बाप माणुस!!) हा खगोलशास्त्रज्ञ, गणितज्ज्ञ, कवी, संगीताचा समीक्षक, भुगोलाचा अभ्यासक होता. त्या काळी अलेक्झांड्रियामधे प्रचंड मोठे ग्रंथालय होते. एरिटोस्थेनीस हा तिथला मुख्य ग्रंथपाल होता. कर्कवृत्तवर असणार्‍या सायईन ह्या गावावर सूर्य २१ जुनला असतो याची माहिती त्याला होती यावरुन असे कळते की सूर्याच्या भासमान भ्रमणाचेही ज्ञान त्यास होते. पृथ्वी सपाट नसुन गोल आहे असे त्याने सिद्ध केले. अक्षांश, रेखांशाची संकल्पना त्यानी मांडली. कॉसमॉस मालिकेतील पहिल्याच भागात कार्ल सेगन इसवी सनपूर्व काळातील अशा अफाट ज्ञानाचे अशा प्रकारे वर्णन करतो कि ते एकुन अंगावर शहारे येतात. काय अभ्यासु, द्रष्टा माणुस होता तो!

observing zero shadow

चिंचवडगाव, पुणे येथुन घेतलेले झीरो शॅडो ची छायाचित्रे

कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त यांच्या दरम्यान ज्या ठिकाणी सूर्य डोक्यावर असतो म्हणजेच  ज्या ठिकाणी सूर्याची किरणे लंब पडतात त्या ठिकाणी त्या क्षणाला (दुपारी – local noontime) कोणत्याही वस्तुंची सावली “बाजुला” पडत नाहीत. यालाच “झीरो शॅडो” असे नाव प्रचलित झाले आहे. वर्षातुन अशी स्थिती दोनदा होते.

पुणे आणि आसपासच्या परीसरात अशी स्थिती १३ मे ते १५ मे च्या दरम्यान कधीतरी एकदा होते. दुसर्‍या वेळेस मात्र मॉन्सुनचे ढग असल्याने झीरो शॅडो बघयला मिळत नाही.

 Date Declination of Sun Geo Location
13 May 2013 +18° 18′
14 May 2013 +18° 33′ Pune 18° 31′ N, 73° 55E
15 May 2013 +18° 47′
16 May 2013 +19° 01′ Mumbai 18° 55′ N, 72° 54’E Ahmednagar 19°07’N, 74°46’E

http://goo.gl/VSj44 – अरविंद परांजपे यांनी भारतातुन झीरो शॅडो बघता येणार्‍या ठिकाणांची यादी आणि विविध रंजक प्रयोगांची माहिती दिली आहे.

Anthony Abreu http://goo.gl/0HvlL ब्लॉग वर एरिटोस्थेनीस केलेल्या गणिताची आणि इतर संदर्भांची इंग्रजीतुन सविस्तर माहिती आहे!

चाला तर मग आपणही अशा लपलेल्या सावलींचे निरीक्षण करुया!