नवीन परग्रहाचा शोध

नासाच्या स्पिट्झर अवकाश दुर्बीणीचा वापर करून खगोलशास्त्रज्ञांनी एका नवीन ग्रहाचा शोध लावल्याचे मानले जात आहे. परग्रह म्हणजे आपला सूर्याव्यतिरीक्त इतर तार्‍याभोवती फिरणारा ग्रह. UCF-1.01 असे नाव देण्यात आलेला हा परग्रह आपल्या सूर्यमालेपासून ३३ प्रकाशवर्षे दूर असून आणि याचा आकार पृथ्वीच्या दोन तृतीयांश आहे. विषेश म्हणजे हा पृथ्वीपेक्षा लहान असलेला सर्वात जवळचा ग्रह असण्याची शक्यता वर्तवली आहे.

केवीन स्टिवेनस्टन यांच्या नेतृत्वाखाली लिहिलेल्या शोधनिबंधास अ‍ॅस्ट्रोफिजीकल जर्नलने मान्यता दिली आहे. “प्रचंड उष्ण आणि खुप जवळ असलेल्या या ग्रहाची आम्हाला चांगली निरीक्षणे मिळाली. अशा लहान आणि जवळच्या ग्रहांचा शोध लावल्याने भविष्यात आपलल्या त्यांच्या वैशिष्टयांची माहिती करुन घेता येइल.” असे सेंट्रल फ्लोरीडा विद्यापिठाशी संलग्नीत केवीन स्टिवेनस्टन म्हणाले.

अवकाशातील तारे, आकाशगगांनी उत्सर्जीत केलेल्या ३ ते १८० मायक्रोमीटर मधील इंफ्रारेड किरणांचा अभ्यास करण्यासाठी स्पिट्झर दुर्बीणीचा वापर केला जातो. पृथ्वीप्रमाणेच हि दुर्बिण आवकाशात सूर्याभोवती फिरते ( हेलीओसेंट्रिक कक्षा ). या दुर्बिणीचा उपयोग आधी लागलेल्या परग्रहांवर संशोधन करण्यासाठी स्टिवेनस्टन आणि त्यांचे सहकारी (red-dwarf) M dwarfs श्रेणीतील GJ 436 या तार्‍याभोवती फिरणार्‍या GJ 436b या नेपच्युन एवढ्या परग्रहाचा अभ्यास करीत होते. त्यावेळेस तार्‍याच्या इंफ्रारेड किरणांची प्रकाशमानता कमी-जास्त होण्याच्या नोंदी मिळाल्या. याचे कारण GJ 436b हा ग्रह नव्हता. प्रकाशातील फरक हा नियमित असल्याने तेथे इतर ग्रह असल्याची शक्यता वर्तवण्यात आली. UCF-1.01 आणि UCF-1.02 असे तेथील दोन ग्रहांना नावे देण्यात आली असून या शोधास पुष्टी मिळाल्यास त्यांना अनुक्रमे GJ 436c and GJ 436d अशी नावे देण्यात येइल. तरी यातील UCF-1.02 ग्रहाची पुरेशी माहिती शास्त्रज्ञांना अजुन मिळालेली नाही.

तार्‍याभोवती ग्रहाच्या परिभ्रमणामुळे निरिक्षकाला तार्‍याच्या प्रकाशमानतेत नियमित कमी-जास्तपणा जाणवतो. यास ग्रहणाचा एक प्रकार म्हणजे अधिक्रमण असे म्हणतात. नवीन ग्रहांचा शोध अशा अधिक्रमणांच्या निरिक्षांणांतून मिळालेल्या माहितीमुळे लागतो. अधिक्रमणाला लागणारा वेळ, प्रकाशाचे कमी झालेले प्रमाण यावरुन ग्रहाची प्राथमिक माहिती काढता येते, जसे की आकारमान, कक्षा. जर ग्रह आकारने लहान असेल आणि तार्‍याच्य जवळून परिभ्रमण करीत असेल, तर निरिक्षणे मिळणे फार जिकरीचे होते. नासाचा केप्लर मिशन हा उपक्रम परग्रहांचा शोध लावण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. केप्लर अवकाश दुर्बीणीसुधा अधिक्रमणांचीच निरिक्षणे घेते. या उपक्रमात १८०० तार्‍यांची गणना केली आहे कि ज्यांना उपग्रह आहेत आणि यापैकी फक्त ३ तार्‍यांच्या ग्रहांचा  पृथ्वीच्या आकारमानाशी साधर्म्य आहे.

UCF-1.01 या उपग्रहाचा व्यास ८४०० कि.मी. आहे तर तेथील तापमान सुमारे ६०० अंश सेल्सिअस इतके प्रचंड आहे. हा ग्रह मुख्य तार्‍याच्या इतक्या जवळून फिरतो की त्याची एक फेरी पुर्ण होण्यास लागणारा वेळ म्हणजे परिभ्रमण काळ १.४ दिवस (पृथ्वीचा दिवस) इतका आहे.  उष्णतेमुळे भाजुन निघालेल्या या लहान ग्रहावर कधी काळी जर वतावरण असेल तर ते एव्हाना नक्कीच नष्ट झाले असणार आहे. या ग्रहांच्या शोधाची पुष्टी करण्यासठी त्यांची घनता मोजणे आवश्यक आहे परंतु अतिसंवेदनशील साधनांचा वापर करुनही मोजणी करणे सध्या अशक्य आहे कारण त्याची घनता फार कमी – संभवतः पृथ्वीच्या एक तृतीयांश आहे.

ग्रहावर जीव असण्याची शक्यता ही त्याच्या आणि तार्‍याच्या अंतरवर अवलंबुन असते. तार्‍यापासुन काही ठरावीक अंतरच्या क्षेत्राला habitable zone म्हणतात. ग्रह या zone असला तरच त्यावर जीवसृष्टी तयार होण्यास पुरक वातावरण, तापमान आणि पाणी असण्याची संभावना असते.

आपला सुर्य G-type तारा आहे आणि पृथ्वी habitable zone मधे आहे. GJ 436 हा तारा M dwarfs या श्रेणीतील आहे. या तार्‍यांची घनता सुर्याच्या घनते पेक्षा ८ टक्के ते ५० ट्क्के इतकी असते. अशा प्रकारचे तारे फार अंधुक असतात, साध्या डोळ्यांना न दिसणारे आणि आपल्या आकाशगंगेत त्यांची व्याप्ती ७० टक्के आहे. परजीवांच्या संशोधनाचा विचार करता अशा तार्‍याचा अभ्यास तुलनेने कमी केला जातो कारण यांचा habitable zone तुलनेने फ़ार अरुद असतो. हा zone तार्‍याच्या फ़ार जवळ असल्या कारण्याने धोकादायक radiation चा प्रश्न असतो.

आतापर्यंत habitable zone मधे असलेले क्त ५४ ग्रह सापड्ले आहेत.

 Paper Publication http://arxiv.org/abs/1207.4245

News release http://www.spitzer.caltech.edu/news/1441-ssc2012-11-Spitzer-Finds-Possible-Exoplanet-Smaller-than-Earth

M dwarf the search for life is on. Interview

http://www.astrobio.net/interview/1694/m-dwarfs-the-search-for-life-is-on

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s